BONONUN ŞEKİL ŞARTLARI
- GİRİŞ
Belirli şekil koşullarına bağlı ve belirli bir miktar paranın ödenmesi taahhüdünü içeren, “kıymetli evrak niteliğini taşıyan bir borç senedi”1 2 olan bono (emre muharrer senet), Ticaret Yasa’mızda dört madde halinde (TY. mad.688-690) düzenlenmiş ve 690. maddedeki yollama gereğince “niteliğine aykırı düşmedikçe” p o l i ç e hakkındaki hükümlerin bu kıymetli evrak türüne de uygulanması öngörülmüştür. TTK m. 776’da bono veya emre yazılı senedin tanımı ve geçerlilik şartları düzenlenmiştir. Buna göre TTK m. 776 “(1) Bono veya emre yazılı senet;
- a) Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesini ve senet Türkçe’den başka bir dille yazılmışsa, o dilde bono veya emre yazılı senet karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
- b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadini,
- c) Vadeyi,
- d) Ödeme yerini,
- e) Kime veya kimin emrine ödenecek ise onun adını,
- f) Düzenlenme tarihini ve yerini,
- g) Düzenleyenin imzasını, içerir.” Bono belirlenen maddelerde bulunan şartları sağlamalıdır. Bononun geçerlilik şartları doktrinde üç kategoride kabul edilir. Bunlar A) Zorunlu (kesin=mutlak mecburi) şekil (geçerlik) koşulları, B) Alternatif zorunlu (mecburi) şekil (geçerlik) koşulları, C) İsteğe bağlı (ihtiyari) koşullar, olmak üzere, üç başlık altında incelemek mümkündür. Buna göre düzenlenen şartları inceleyecek olursak.
- ZORUNLU (KESİN) ŞEKİL KOŞULLARI
Aşağıda incelenen bu koşullardan herhangi birinin bulunmaması, senedin “bono” niteliğini kaybetmesine neden olur. Bu bakımdan bu koşullara; “zorunlu (kesin) şekil koşulları” denilmiştir.
2.A.“Bono” ya da “emre muharrer senet” sözcüğü olmalıdır (TY. mad. 688/I-1)
Bu sözcüklerden birisi senet metninde yer almalıdır. Senedin altına ya da üstüne yazılamaz. Yasa yapıcının bu husustaki titizliğinin nedeni, bir “adi senete” sonradan “bono” (ya da “emre muharrer senet”) sözcüklerinin eklenmek suretiyle adi senedin kambiyo senedi haline getirilmesini önlemektir. Önemi nedeniyle belirtelim ki, düzenlenen senet, “bononun diğer tüm zorunlu geçerlik koşullarını” içermekle beraber, sadece senet metninde “bono” (“emre muharrer senet”, “emre yazılı senet”) sözcüğü bulunmuyorsa ya da senette yazılı bulunan “emre muharrer” sözcüğü çizilmişse, bu senet “emre muharrer senet” (bono) sayılmaz ve bu senede “emre yazılı ödeme vaadi” denilir (TY. mad. 742/I).
2.B. Kayıtsız Şartsız Bir Ödeme Vaadi Olmalıdır
Bonoda bulunması zorunlu unsurlardan ikincisi; kayıtsız ve şartsız bir bedelin ödenmesi vaadini içermesi hususudur. Türk Ticaret Kanunu’nun 776/1 maddesine göre; bononun geçerli olabilmesi için, kayıtsız ve şartsız bir bedelin ödenmesi vaadini içermesi gerekir. Bunun anlamı; bono metninde yer alan ödeme vaadi ve ödenecek miktarın herhangi bir şartın gerçekleşmesine bağlanamayacağıdır. Bunu bir örnekle açıklayacak olursak; ‘İhaleyi kazanırsak ödeme yapılacaktır.’ veya ‘Malların eksiksiz olarak teslimi halinde ödeme yapılacaktır.’ gibi bir ifadenin bono metninde yer alması bonoyu geçersiz kılar ve kambiyo vasfını ortadan kaldırır. Bu kapsamda bononun geçerliliği için ödeme vaadinin hiçbir kayda ya da şarta bağlanmaması zorunlu unsurdur.
Ödenecek meblağ senedin üstünde belirtilir. Meblağın senedin üstünde yazıldığı yer önemli değildir. Ödeme vaadi belirli bir miktar para borcuna ilişkin olmalıdır. Senetteki bedel hem yazı hem de rakam ile gösterilmiş ve bunlar arasında bir çelişki varsa, yazı ile gösterilene itibar olunur.
2.C. Bonoda Lehtarın Adı Ve Soyadı Yer Almalıdır
Bonoda bulunması zorunlu unsurlardan üçüncüsü; bono kime ya da kimin emrine ödenecekse o kişinin adı ve soyadını içermesi hususudur. Eğer lehtar bir tüzel kişi ise bonoda lehtar olarak tüzel kişinin ticaret unvanı yazılır. Bu kapsamda, senette lehtarın adı ve soyadının yer alması, bononun geçerliliği bakımından zorunlu unsurlardandır.
2.D. Düzenleyenin İmzası Bulunmalıdır.
Senedi düzenleyen kişi senetten doğan borcun sorumlusudur. Altında imza olmayan bir evrak hukuken bağlayıcı değildir. Bu kapsamda senette bulunması zorunlu unsurlardan dördüncüsü; senedi düzenleyenin senedi imzalamasıdır. İmza senedin geçerliliği bakımından zorunlu bir unsurdur. İmza el yazısı ile atılır. Senedin geçerliliği bakımından senedi düzenleyenin imzasının yanında adı ve soyadını yazması her ne kadar zorunlu değilse de el yazısıyla yazılmış ad ve soyadın bono üzerinde bulunması ispat hukuku bakımından faydalı olacaktır.
Ticari hayatta ve tüketici işlemlerinde kullanılan senetlerin birçoğunda, senedi düzenleyen ve borçtan sorumlu olan kişinin, senet üzerine genelde çift imza attığı görülmektedir. Ancak; hukuken senedin geçerli olması için tek imza atılması yeterlidir. Ayrıca; senet üzerine çift imza atılması durumunda da senet geçersiz olmayacaktır. Atılan ikinci imza aval hükmünde olacaktır. Aval; poliçe, çek ve bonoya özgü bir tür kambiyo taahhüdüdür. Örneğin; senedi bir şirket yetkilisi şirket adına düzenliyorsa, şirketin kaşesi üzerine atılan imza şirketi sorumlu kılarken kaşe dışına atılan imza şirket yetkilisini aval yapacak ve borçtan müteselsilen sorumluluğunu doğuracaktır.
2.E. Düzenleme Günü Belirtilmelidir.
Senette bulunması zorunlu unsurlardan beşincisi; bonoda ya da bilinen adıyla senette, senedin düzenlenme gününün yer alması zorunluluğudur. Senet üzerinde düzenleme tarihi yazılmamışsa veya düzenleme tarihi yazılıp da bu tarihin senedin tedavüle çıkarıldığı tarihten sonraki bir tarih olduğu anlaşılıyorsa bu durum senedi geçersiz kılar ve kambiyo vasfını ortadan kaldırır.
- ALTERNATİF ZORUNLU (MECBURİ) ŞEKİL KOŞULLARI
Bunlar bonoda ayrıca gösterilmediği takdirde, bonoda bulunan diğer bir kayıt, bu koşulun yerini alır. Ancak bu kayıt da senette yoksa, senet bono niteliğini taşımaz. Bonoda, “alternatif zorunlu şekil koşulları” iki adettir.
3.A. Düzenlenme (tanzim=keşide=ihdas) yeri (TY. mad. 688/I-6)
Bonoda “düzenlenme yeri” açıkça gösterilmiş olmalıdır. Eğer, “düzenlenme yeri” gösterilmemişse “senedi düzenleyen kimsenin adının yanında yazılı olan yer” düzenlenme yeri sayılır. Bu da senette yazılı değilse senet “bono” niteliğini taşımaz. “Adi senet” sayılır. Düzenlenme yeri “el yazısı” ile yazılabileceği gibi, “daktilo” ile de yazılabilir; “kaşe” (damga) ile de basılabilir. “Düzenlenme yeri’nin” mutlaka keşidecinin ismi altında yazılma zorunluluğu da yoktur. Düzenlenme yeri yazılı olmayan senette yer alan “uyuşmazlık halinde …….. mahkemeleri yetkilidir.” şeklindeki kayıtta adı geçen yer “düzenlenme yeri” olarak kabul edilemez.
3.B. Ödeme yeri (TY. mad 688/I-4)
Bonoda ödeme yeri açıkça gösterilmelidir. “Ödeme yeri” olarak -kent, ilçe, bucak, köy gibi- idari birim adının yazılması yeterli olup, ayrıca adres gösterilmesi zorunlu değildir. Eğer, “ödeme yeri” gösterilmemişse, “düzenlenme yeri” ödeme yeri sayılır. “Düzenlenme yeri” de gösterilmemişse, “senedi düzenleyenin adının yanında yazılı yer hem düzenlenme yeri ve hem de ödeme yeri sayılır. Senedi düzenleyenin adının yanında da herhangi bir yer yazılı değilse, senet “bono” niteliğini taşımaz (TY. mad. 689/III). “Adi senet” sayılır.
- İSTEĞE BAĞLI (İHTİYARİ) KOŞULLAR
4.A. Bedeli Nakden/Malen Alınmıştır Kaydı
Senet metninde bedeli nakden/malen alınmıştır şeklindeki kayıtlar bononun geçerliliğini etkilemez. Böyle bir kayıt senedin bedelsiz ya da bir hatır senedi olduğu anlamına gelmez. Senet üzerindeki ilgili bölüme bir miktar nakit paranın borç verilmesi durumunda nakden ibaresi, bir mal alışverişinin söz konusu olduğu ilişkide malen ibaresi yazılır.
4.B. Muacceliyet Kaydı
Bono ya da diğer kambiyo senetlerine birden fazla vade konulamaz. Konulursa da bu senedi geçersiz kılar. Bu kapsamda her bir bononun üzerine yazılan ‘bu senet ödenmediği takdirde diğer senetler de muaccel olacaktır’ ifadesi henüz vadesi gelmemiş senetler bakımındandır.
Bonoyu düzenleyen ile lehtar senetten doğan kambiyo ilişkisi dışında bir sözleşme yapmak suretiyle böyle bir muacceliyet kaydı koyabilir. Muacceliyet kaydı ifade edildiği üzere düzenlenen senetlerden birinin vadesi geldiğinde bedelin ödenmemesi halinde diğer senetleri de muaccel kılar. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu gereği ispat bakımından böyle bir anlaşmanın mutlaka yazılı yapılması gerekir.
- SONUÇ
Dolayısıyla yukarıda açıklanan nedenlerle düzenlenen bir bono belirtilen şartları sağlamadığı takdirde bono vasfını yitirecektir. Zorunlu kesin koşullar kanun maddesi ile açıkça sayılmıştır. Bu şartları içermeyen bir senet bono özelliği taşımayacaktır. Alternatif şekil şartlarında ise bono üzerindeki bir kaydın varlığı bir başka kaydın varlığı olduğunun kabulüne sebep olması ile çözümlenmektedir. Ancak bu şartları sağlayan kayıt bulunmuyorsa veya onun yerine kabul edilebilecek kayıt da bulunmuyorsa bu senet de bono vasfını yitirecektir. Son olarak isteğe bağlı ihtiyari koşullarda ise kişi dilediği gibi bu koşulları içeren bir senet hazırlayabilecektir. Ancak hazırlamadığı takdirde bu senet bono vasfını yitirmeyecektir.
ATLANTİS HUKUK BÜROSU
AVUKAT AHMET ALTUN
Cinnah Cadde Enis Behiç Koryürek Sokak 2/17 ÇANKAYA /ANKARA
0543 451 23 59
